Παιδεία & Κατανάλωση
20.03.08

Οι σύγχρονοι καταναλωτές μπορούν να αναγνωρίσουν τους εαυτούς τους, μέσα στη φράση: "Είμαι ό,τι έχω και ό,τι καταναλώνω".

Erich Fromm

Ο υπερκαταναλωτισμός είναι ένα σημαντικό πρόβλημα του πολιτισμού μας. Υπερκαταναλωτική κοινωνία είναι αυτή, που τα μέλη της καταναλώνουν όσο το δυνατόν περισσότερα αγαθά. Ο άνθρωπος γίνεται άπληστος, παθητικός και προσπαθεί να γεμίσει το εσωτερικό του κενό, με συνεχή και αυξανόμενη κατανάλωση (homo consumens).
Μετατρεπόμαστε, σε υπόδουλους, αφού είμαστε προσανατολισμένοι, στην υπερκατανάλωση αγαθών, χωρίς, όμως, ποτέ, να είμαστε ικανοποιημένοι.

Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αυτήν τη φθορά της ψυχής και του σώματος, που φέρνει ο πανικός της υπερκατανάλωσης, της πλεονεξίας και της αλαζονείας;

Γράφει ο Καβάφης :
" Τα μεγαλεία να φοβάσαι, ω ψυχή
και τες φιλοδοξίες σου να υπερνικήσεις
αν δεν μπορείς με δισταγμό και προφυλάξεις
να τες ακολουθείς. Κι όσο εμπροστά προβαίνεις,
τόσο εξεταστική, προσεκτική να είσαι.... "

Είναι απαραίτητο να ξεφύγουμε, από την υπερβολική κατανάλωση και να οδηγηθούμε, στη "λογική" κατανάλωση. Πρέπει να έχουμε, πάντα, στο μυαλό μας, πως αγοράζοντας αγαθά, πρέπει να εξυπηρετούμε τις πραγματικές ανάγκες μας και όχι τις περιττές.

Πώς, όμως, το σχολείο και η αγωγή, γενικότερα, μπορούν να αποτρέψουν την κακή αυτή συνήθεια του υπερκαταναλωτισμού;

Η αγωγή, που δέχεται ο άνθρωπος, από την οικογένειά του, το σχολείο και την κοινωνία, μπορεί να τον βοηθήσει να αποφύγει τον υπερκαταναλωτισμό. Το παιδί πρέπει να αποκτά όλα εκείνα τα εφόδια, ώστε να έχει τη δύναμη να αντιστέκεται, στις περιττές και ανύπαρκτες ανάγκες. Η ανθρωποκεντρική παιδεία μαθαίνει, στο παιδί, να μη στηρίζει την ευτυχία του, στην απόκτηση υλικών αγαθών. Πείθουμε, το παιδί, πως υπάρχει και ένας άλλος κόσμος, που δεν αγοράζεται, αλλά κατακτείται, με το μόχθο. Με την ανάλογη αγωγή, τα παιδιά αντικαθιστούν την άρρωστη αυτή ψυχολογία, με την ψυχολογία ενός "υγιούς" οργανισμού. Μαθαίνουμε, στο παιδί, να παίρνει χαρά, μέσα από διάφορες δραστηριότητες, όπως : ζωγραφική, μουσική, χορό, γυμναστική, μαθηματικά, ανάγνωση κειμένων και ποιημάτων, διάλογο, επικοινωνία, θεατρική αγωγή, κ.α. Οι δάσκαλοι επιβραβεύουν τις δραστηριότητες αυτές και κάνουν το παιδί να νιώθει χαρά. Η οικογένεια χαίρεται, όταν το παιδί διαβάζει ένα ποίημα ή τραγουδά. Οι γονείς πρέπει να νιώθουν χαρά, όταν τα παιδιά τους δημιουργούν, αγωνίζονται, παίζουν, σκέφτονται, κάνουν διάλογο κ.τ.λ. και να λυπούνται, όταν τα παιδιά, επιτακτικά, ζητούν υλικά αγαθά.

Επίσης, το καλό παράδειγμα των μεγαλύτερων διδάσκει το παιδί, επηρεάζει την κρίση του, τη βούληση, το συναίσθημά του, συναρπάζει τη σκέψη του, διεγείρει την ορμή του, για μίμηση. Η εικόνα ενός γονέα με το παιδί, που ψωνίζουν ό,τι βρουν μπροστά τους, σε ένα πολυκατάστημα, με χαρά και ικανοποίηση, είναι ό,τι χειρότερο. Αυτή η συνήθεια δημιουργεί το μελλοντικό υπερ-καταναλωτή. Το μεγάλο χαρτζιλίκι, που δίνουμε, στα παιδιά μας, οδηγεί, σε υπερκαταναλωτισμό, δημιουργώντας, στο παιδί, στρεβλά πρότυπα, για το μέλλον του. Δεν είναι απαραίτητο, για ένα παιδί να έχει όλα όσα ζητάει. Η υπερβολική προσφορά υλικών αγαθών δεν οδηγούν, στην ευτυχία. Οι απαιτήσεις του παιδιού, συνεχώς, αυξάνονται και τελικά, το κάνουν δυστυχισμένο. Εκείνο, που χρειάζεται το παιδί, είναι η αγάπη μας, το ενδιαφέρον μας γι' αυτό, ο χρόνος, που αφιερώνουμε, σ' αυτό.

Στην αρχαιότητα, τα παιδιά είχαν, ως πρώτη προτεραιότητα, την παλαίστρα και τη μουσική και ύστερα ερχόταν το φαγητό και τα άλλα αγαθά. Αν οι αρχαίοι ακολουθούσαν τη δική μας παιδευτική μέθοδο, δε θα υπήρχε αρχαίος ελληνικός πολιτισμός. Ο στόχος μας πρέπει να είναι ένας πνευματικός κόσμος. Η ελπίδα μας πρέπει να είναι οι νέοι και οι σκεπτόμενοι άνθρωποι. Στην κοινωνία της αφθονίας, πρέπει να αγωνιζόμαστε, για άλλα ανθρωπινότερα κριτήρια, πώς δηλαδή θα γίνουν οι νέοι μας ελεύθεροι άνθρωποι και όχι δούλοι και ακόρεστοι καταναλωτές. Να μάθει το παιδί ότι οι άνθρωποι μπορεί να είναι ευτυχισμένοι, χωρίς μεγάλα πλούτη. Πρέπει να το διδάξουμε, να αυτοπροστατεύεται, πώς να αγοράζει σωστά, πώς να ξοδεύει, με μέτρο και, γενικά, πρέπει να το βοηθήσουμε να καταλάβει, πού οδηγούν οι "σειρήνες" του υπερκαταναλωτισμού.

Ο Τερζάκης υποστηρίζει πως "Για να εξασφαλίσεις τις προϋποθέσεις της ανεξαρτησίας σου, πρέπει να έχεις όσο γίνεται λιγότερες ανάγκες..."

Οι ευθύνες, βέβαια, δε βαρύνουν μόνο την οικογένεια. Η πολιτεία πρέπει να περιφρουρεί τη νέα γενιά, από στρεβλά μηνύματα, που δημιουργούν ψεύτικες και στρεβλές ανάγκες. Το νομοθετικό πλαίσιο, για τις παιδικές διαφημίσεις, πρέπει να ενδυναμωθεί και να επεκταθεί και σε άλλους τομείς, πέρα από τα παιχνίδια (παιδικές τροφές κ.λπ.)

Βιβλιογραφία:
Λεξικό αναπτυγμένων εννοιών. Φωτ. Π. Χατζηθωμά Θεσ/νίκη
Προβληματισμοί Ηλία Κ. Δημάκου Αθήνα σειρά Δ'
 της Τσεμπερλίδου Πουγαρίδου Σοφίας Δασκάλας 1ου Πειραματικού Δημοτικού Σχολείου Φλώρινας

Καταναλωτικά Βήματα - Τεύχος Ιουνίου - Ιουλίου 2006
Τελευταία ανανέωση ( 04.08.10 )