Γενετικά Τροποποιημένοι Οργανισμοί

Καταναλωτικά Βήματα - Τεύχος Μάιος 2002

Γνώσεις, απόψεις και αντιλήψεις των εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης για τα γενετικά τροποποιημένα (μεταλλαγμένα) φυτά και τα τρόφιμα που προέρχονται από αυτά.

Ερευνητική ομάδα: Δούκας Σταύρος, Ιορδάνου Δημήτριος, Λουκανίδου Χριστίνα, Πνευματικάκη Αγγελική, Φωτιάδου Παρασκευή

Εισαγωγή - Μεθοδολογία: Οι επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (Γ.Τ.Ο.), τρόφιμα και καλλιέργειες έχουν γίνει, αρκετές φορές, αντικείμενο συζήτησης, έρευνας και αναφοράς.

Το θέμα μας ενδιέφερε, άμεσα, ως Καταναλωτές και έμμεσα, ως εκπαιδευτικούς, Άλλωστε και σε εμάς πέφτει το βάρος για να αποκτήσουν οι μαθητές μας γνώσεις και να αναπτύξουν κριτική σκέψη πάνω σε όλα τα θέματα, που σήμερα, αντιμετωπίζουν ως Καταναλωτές και αύριο, ως πολίτες ή επιστήμονες.

Η παρούσα ερευνητική εργασία πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του καθηγητή κ. Κυριάκου Αθανασίου.

Στόχοι της έρευνας ήταν να διερευνηθούν τα παρακάτω:
1.Πόσο ενημερωμένοι και από ποιες πηγές είναι οι εκπαιδευτικοί, σχετικά με τα γενετικά τροποποιημένα φυτά-τρόφιμα.
2.Ποιοι, κατά τη γνώμη τους, λόγοι οδήγησαν τους επιστήμονες στη δημιουργία των γενετικά τροποποιημένων φυτών-τροφίμων και γιατί δημιουργήθηκε τόση αντίδραση από τις Οικολογικές Οργανώσεις.
3.Αν πιστεύουν ότι η χρήση των γενετικά τροποποιημένων φυτών-τροφίμων, εγκυμονεί οφέλη ή κινδύνους για τους ίδιους ή για το περιβάλλον.
4.Με ποιους τρόπους πιστεύουν ότι μπορούν να προστατευτούν από τα γενετικά τροποποιημένα φυτά-τρόφιμα.
5.Αν πιστεύουν ότι το μάθημα της καταναλωτικής και διατροφικής αγωγής αποτελεί αναγκαιότητα για το εκπαιδευτικό μας σύστημα.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε 275 εκπαιδευτικούς, από τους οποίους:
α.186 ήταν εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης.
β.69 ήταν καθηγητές, βιολόγοι, δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
γ.20 ήταν εκπαιδευτικοί, διαφόρων ειδικοτήτων, πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Στην πρώτη ομάδα, οι εκπαιδευτικοί ήταν από σχολεία των νομών Θεσσαλονίκης και Πιερίας καθώς και μετεκπαιδευόμενοι εκπαιδευτικοί του Διδασκαλείου "Δ. Γληνός". Στη δεύτερη ομάδα, ήταν 40 καθηγητές της Βιολογίας, από το νομό Σερρών και 29 φοιτητές των Ζ' και Η' εξαμήνων του Βιολογικού τμήματος του Α.Π.Θ. Στην τρίτη ομάδα, το μεγαλύτερο ποσοστό ήταν εκπαιδευτικοί της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, διαφόρων ειδικοτήτων, όπως γυμναστές, μουσικοί, καθηγητές αγγλικών και το μικρότερο ποσοστό ήταν εκπαιδευτικοί δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, διαφόρων ειδικοτήτων, όπως φιλόλογοι, μαθηματικοί καθώς και καθηγητές των Τ.Ε.Ε. (γεωπόνοι, φυσιογνώστες).

Η συλλογή των εμπειρικών δεδομένων της έρευνάς μας αποφασίστηκε να γίνει με τη βοήθεια λεπτομερούς, ανώνυμου ερωτηματολογίου, κυρίως "κλειστού τύπου".

Το μεγαλύτερο ποσοστό των ερωτηματολογίων συμπληρώθηκαν επιτόπου, αφού έγινε ολιγόλεπτη ενημέρωση από την ομάδα μας στους εκπαιδευτικούς και στους φοιτητές. Στους συμμετέχοντες στην έρευνα τονίστηκε ότι το ερωτηματολόγιο είναι ανώνυμο και ότι θα χρησιμοποιηθεί μόνο για ερευνητικούς σκοπούς. Με τον τρόπο αυτό, προσπαθήσαμε να πάρουμε όσο το δυνατόν πιο ειλικρινείς απαντήσεις.

Ανάλυση - παρουσίαση δεδομένων: Οι εκπαιδευτικοί, σε ποσοστό 87,8%, γνωρίζουν τι είναι ένα γενετικά τροποποιημένο (μεταλλαγμένο) φυτό. Οι κυριότερες πηγές πληροφόρησής τους είναι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης (Μ.Μ.Ε.) (ποσοστό 88,8%), τα βιβλία (ποσοστό 41,8%) και οι Οικολογικές Οργανώσεις (ποσοστό 40,7%).

Ένα ποσοστό (73,2%) γνωρίζει ότι έχουν γίνει προσπάθειες καλλιέργειας τέτοιων φυτών στην Ελλάδα και τα κυριότερα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα, που πιστεύουν ότι κυκλοφορούν στην ελληνική αγορά, είναι η σόγια (ποσοστό 77,2%), οι ντομάτες (ποσοστό 66,3%) και το καλαμπόκι (ποσοστό 60,6%).

Αν και το μεγαλύτερο ποσοστό (78,4%) των εκπαιδευτικών απαντά αρνητικά στην κατανάλωση τέτοιων τροφίμων, ένα μικρότερο ποσοστό (13,2%) είναι αναποφάσιστοι (βιολόγοι και εκπαιδευτικοί διαφόρων ειδικοτήτων). Οι σημαντικότερες αιτίες, που οδηγούν στην άρνηση κατανάλωσης γενετικά τροποποιημένων προϊόντων, είναι η πιθανή καρκινογένεση (ποσοστό 61%), οι πιθανές γενετικές αλλοιώσεις (ποσοστό 59,7%) και οι πιθανές αλλεργίες (ποσοστό 31,4%). Οι λόγοι, που θα οδηγούσαν στην πιθανή κατανάλωσή τους, είναι η καλύτερη ποιότητά τους (ποσοστό 4,7%) και η εμπιστοσύνη στα επιτεύγματα της επιστήμης (ποσοστό 4,2%).

Οι κυριότεροι λόγοι, οι οποίοι, όπως πιστεύουν οι εκπαιδευτικοί, οδήγησαν τους επιστήμονες να ασχοληθούν με τη γενετική τροποποίηση, είναι η αύξηση της παραγωγής σε σύντομο χρονικό διάστημα (ποσοστό 75,7%) και τα οικονομικά συμφέροντα (ποσοστό 62,2%).

Οι σημαντικότεροι λόγοι, για τους οποίους προκλήθηκαν αντιδράσεις από τις Οικολογικές Οργανώσεις, σύμφωνα με τη γνώμη των εκπαιδευτικών, είναι η αδυναμία πρόβλεψης και αντιμετώπισης παρενεργειών (ποσοστό 84,4%) και η διατάραξη της ισορροπίας φύσης και του περιβάλλοντος (ποσοστό 74,3%).

Ένα ελάχιστο ποσοστό, της τάξης του 1,1%, παραδέχεται ότι είναι πολύ ενημερωμένο για τα γενετικά τροποποιημένα φυτά - προϊόντα, ενώ το 31,1% θεωρεί την ενημέρωσή του μέτρια. Οι ευθύνες, για την ελλιπή ενημέρωση, αποδίδονται κυρίως στην πολιτεία και στους φορείς της (ποσοστό 89%). Το 80,2% δε γνωρίζει την ύπαρξη του νομοθετικού πλαισίου. Το 71,5% πιστεύει ότι μπορεί να προστατευθεί με την υποχρεωτική σήμανση των τροφίμων, που περιέχουν γενετικά τροποποιημένα συστατικά και το 59% με την απαγόρευση της εισαγωγής και της κυκλοφορίας τους.

Το 70,5% των εκπαιδευτικών απαντά αρνητικά στο ερώτημα αν οι επιστήμονες έχουν το δικαίωμα να παρεμβαίνουν στο γενετικό υλικό των φυτών, θεωρώντας ότι παρεμβαίνουν στους νόμους της φύσης. Ωστόσο, ένα αξιοσημείωτο ποσοστό της τάξης του 15,9% είναι αναποφάσιστο.

Τέλος η συντριπτική πλειοψηφία των εκπαιδευτικών (ποσοστό 96%) πιστεύει στην αναγκαιότητα της εισαγωγής του μαθήματος καταναλωτικής και διατροφικής αγωγής στο εκπαιδευτικό μας σύστημα.

Συμπεράσματα - προτάσεις

• Οι εκπαιδευτικοί, κυρίως της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, είναι διστακτικοί για τη χρήση των γενετικά τροποποιημένων φυτών-τροφίμων. Οι φόβοι τους σχετίζονται τόσο με την προσωπική τους υγεία, όσο και με τη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας.
• Σχεδόν όλοι οι εκπαιδευτικοί θεωρούν αναγκαία την εισαγωγή του μαθήματος της διατροφικής και καταναλωτικής αγωγής στο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Προτείνουμε, λοιπόν, τη θεσμοθέτηση ειδικών οργάνων, που θα απαρτίζονται από εξειδικευμένους επιστήμονες, με σκοπό την αντικειμενική ενημέρωση της πολιτείας και των Πολιτών - Καταναλωτών, για τις δυνατότητες και τις συνέπειες της Βιοτεχνολογίας και της Γενετικής Μηχανικής.
• Θεωρούμε, επίσης, απαραίτητη την ενημέρωση των εκπαιδευτικών, από υπεύθυνα και έγκυρα επιστημονικά όργανα, για τις ραγδαίες εξελίξεις της Βιοτεχνολογίας και της Γενετικής Μηχανικής καθώς και για τις συνέπειές τους. Η ενημέρωση αυτή μπορεί να γίνεται είτε κατά τη διάρκεια της βασικής τους εκπαίδευσης, είτε με συνεχή ενδοϋπηρεσιακή επιμόρφωση, έτσι ώστε να βοηθήσουν τα παιδιά - μαθητές να συνειδητοποιήσουν ότι η κατανάλωση είναι συμπεριφορά, είναι στάση ζωής, με πολλές και σημαντικές διαστάσεις.

Ενδεικτική - βιβλιογραφία

• Αθανασίου, Κ., (1999), "Θέματα Βιολογίας για παιδαγωγούς"
• Γιώσας, Α., (1998), "Κανιβαλισμός στο τραπέζι μας""
• Φίλια, Β., (1977), "Εισαγωγή στη Μεθοδολογία και τις τεχνικές των Κοινωνικών Ερευνών"
• Halloran, J., (1999), "Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί",
• Lock, R. and Miles, C., (1993), "Biotechnology and Genetic Engineering: Students' Knowledge and Attitudes"
• Murray, J., (1998), "Οι Kαταναλωτές πρέπει να έχουν το δικαίωμα επιλογής",
• Βοϊκλής, Γ., (1997), "S.O.S. Γενετική. Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα στην Ευρωπαϊκή αγορά"
• ΚΕ.Π.ΚΑ. - Κέντρο Προστασίας Καταναλωτών, (2000), "Γονιδιακά Τρόφιμα - Μια σύγκρουση σε εξέλιξη"
• Κουράκης, Τ., (Μάρτιος 2000), "Υγεία και γενετικώς τροποποιημένα φυτά. Η έννοια των κινδύνων στην εποχή της βιοτεχνολογίας"
• Κουράκης, Τ., (Μάρτιος 2000), "Η γενετική τροποποίηση φυτικών και ζωϊκών οργανισμών. Οι επιπτώσεις στην υγεία"
• Κουράκης, Τ., (Νοέμβριος 2000), "Γενετική τροποποίηση φυτικών και ζωικών οργανισμών - Οι επιπτώσεις στην υγεία".
• Κουράκης, Τ., (2001), "Και τώρα τι γίνεται;"
• Λαζαρίδης, Χ,. "Γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα και προστασία Καταναλωτή"
• Λαζαρίδης, Χ., (Μάρτιος 2000), "Οι επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης στην ασφάλεια των τροφίμων".
• Λαζαρίδης, Χ., "Καταναλωτική Αγωγή: Ασπίδα Αυτοπροστασίας του Αυριανού πολίτη"
• Περιοδικό Καταναλωτικά Βήματα, (τεύχ. 2-3/2000), "Γ.Τ.Ο."
• Περιοδικό Καταναλωτικά Βήματα, (τεύχ. 2-3/2000), "Ποιοι αποφασίζουν για την τροφή μας;",
• Λαζαρίδης, Χ., (1999), "Δι-Ατλαντικός Διάλογος Καταναλωτών"